Anabolen Kuur: Risico’s, Herstel en Onderzoek

Inleiding

Een anabolenkuur wordt vaak gepresenteerd als een beheersbare, tijdelijke periode. Je gebruikt een tijd, je stopt, en het lichaam herstelt vanzelf. Klopt dat beeld? Deze gids zet op een rij wat wetenschappelijk onderzoek laat zien over de risico’s van een kuur en over het herstel daarna. We gebruiken daarvoor onder meer studies uit Nederlandse en internationale anabolenpoliklinieken.

Deze pagina is een verdieping op onze uitgebreide gids over anabolen kopen: risico’s en bijwerkingen. Een algemeen overzicht van dit onderwerp vind je op de startpagina van AnaboleGids. Daarnaast geldt: deze tekst bevat bewust geen doseringen, schema’s of adviezen om te gebruiken. Het doel is informeren, niet instrueren.

Wie gebruikt anabolenkuren?

De typische bezoeker van de Nederlandse anabolenpolikliniek is een mannelijke amateurkrachtsporter die in zijn tienerjaren of vroege twintiger jaren is begonnen [1]. Bij een specialistische polikliniek in Nederland zijn inmiddels bijna 400 patiënten gezien met gezondheidsklachten door huidig of eerder gebruik [4]. Volgens een meta-analyse die in de vakliteratuur wordt aangehaald, heeft wereldwijd 6,4% van de mannen ooit anabole steroïden gebruikt. Onder recreatieve sporters ligt dat percentage op 18,4% [3]. Anabolengebruik is dus geen randverschijnsel meer bij topsporters, maar iets dat zich in gewone sportscholen afspeelt.

Wat Is een Anabolenkuur?

Een anabolenkuur is een afgebakende periode waarin iemand anabole steroïden gebruikt. Daarna volgt een pauze. Sommige gebruikers proberen die pauze aan te vullen met een zelfbedacht herstelschema, de zogenoemde post-cycle therapy (PCT). Op dat laatste komen we verderop terug.

De gedachte achter kuren

De onderliggende gedachte is dat gebruikers tijdens een kuur spiermassa en kracht opbouwen. In de pauze zou het lichaam dan kunnen herstellen. Volgens Nederlandse onderzoekers is de wetenschappelijke onderbouwing van deze strategie niet aangetoond [1].

Er is bovendien een praktisch probleem. Spiermassa en kracht nemen af na het stoppen. Daarom vinden veel gebruikers dat ze meerdere kuren of continu gebruik nodig hebben om hun resultaat te behouden of uit te breiden [1]. Sommigen kiezen voor een zogenaamde “blast and cruise”-strategie, waarbij periodes van hoog gebruik worden afgewisseld met periodes van lager, maar doorlopend gebruik [1]. Het “tijdelijke” karakter van een kuur is in de praktijk dus vaak minder tijdelijk dan het lijkt.

Waarom deze definitie ertoe doet

Het begrip “kuur” suggereert een medische behandeling met een begin en een einde. Dat is misleidend. Een medische behandeling wordt gemonitord door een arts, met bloedonderzoek en vaste doelen. Een kuur voor spieropbouw gebeurt vrijwel altijd zonder dat toezicht. Bovendien liggen de hormoonspiegels ver boven wat het lichaam van nature maakt. Daardoor zijn de risico’s niet te vergelijken met die van medisch voorgeschreven testosteron.

Wat Gebeurt Er in Je Lichaam Tijdens een Kuur?

Om het herstel na een kuur te begrijpen, is het nodig om eerst te weten wat er tijdens een kuur gebeurt. Het belangrijkste mechanisme is de onderdrukking van je eigen hormoonhuishouding.

De hormoonregulatie uitgelegd

Het lichaam regelt de aanmaak van testosteron via een keten van drie schakels: de hypothalamus, de hypofyse en de testikels. Samen heet dit de hypothalamus-hypofyse-gonade-as (HPG-as). De hypothalamus geeft een signaal (GnRH) aan de hypofyse. De hypofyse maakt daarop twee hormonen aan, LH en FSH. Die zetten de testikels aan tot de productie van testosteron en zaadcellen.

Dit systeem werkt met negatieve terugkoppeling. Wanneer er veel testosteron in het bloed zit, remmen hypothalamus en hypofyse hun eigen signalen. Bij anabolengebruik gebeurt dit in extreme vorm. De hoge hoeveelheden testosteron of verwante stoffen remmen het systeem bijna volledig. Volgens een recente review in het International Journal of Impotence Research leiden bovenfysiologische androgeenspiegels tot een bijna volledige onderdrukking van GnRH, LH en FSH, zelfs bij relatief bescheiden verhogingen [2].

Waarom de zaadproductie extra kwetsbaar is

Voor de aanmaak van zaadcellen is een hoge testosteronconcentratie binnen de testikels nodig. Als LH wegvalt, daalt deze intratesticulaire testosteronspiegel sterk, ver onder de drempel die nodig is om spermatogenese te onderhouden [2]. Het gevolg is secundaire hypogonadisme: de testikels zijn niet zelf ziek, maar krijgen geen signaal meer om te werken [2].

Dat verklaart de typische verschijnselen tijdens en na een kuur:

• verkleining van de testikels (testiculaire atrofie)
• een sterk verminderde zaadproductie, van een zeer laag zaadcelaantal tot geen zaadcellen
• verminderd libido en erectieproblemen
• gynaecomastie (borstvorming), door een verstoorde balans tussen testosteron en oestrogeen

Onderzoekers benadrukken dat dit herstel afhankelijk is van volledig stoppen met externe androgenen [2]. In het volgende deel kijken we naar de vraag die de meeste mensen hebben: hoe lang duurt het herstel, en komt het altijd?

Herstel Na een Kuur: Wat Weten We?

Het eerlijke antwoord is dat het herstel sterk verschilt per persoon. Een recente overzichtsstudie uit Endocrine Connections concludeert dat de duur en de mate van herstel “enorm variabel” zijn. Er zijn bovendien weinig prospectieve, gecontroleerde studies die het natuurlijke herstel na stoppen in kaart brengen [9]. Sommige studies laten daarom een gunstig beeld zien en andere een zorgwekkend beeld. Hieronder bespreken we ze allemaal.

Hormonaal herstel: vaak binnen maanden

Bij veel mannen komt de eigen testosteronproductie na het stoppen binnen enkele maanden terug. Dat past bij wat Nederlandse artsen in de praktijk zien. Op de Nederlandse anabolenpolikliniek verdween hypogonadisme na een kuur meestal vanzelf binnen zes maanden na de laatste injectie [1].

De Nederlandse HAARLEM-studie geeft een vergelijkbaar beeld. Volgens een recente review herstelde de meerderheid van de mannen met een normale uitgangssituatie hun testosteronspiegel binnen drie maanden na het stoppen [2]. Hormonale waarden normaliseren dus vaak eerder dan de zaadproductie.

Zaadproductie en vruchtbaarheid: het duurt langer

Herstel van de zaadproductie kost meer tijd. In de HAARLEM-studie duurde het ongeveer 48 tot 69 weken voordat het totale zaadcelaantal terug was op het uitgangsniveau. Mannen met een hogere cumulatieve blootstelling herstelden onvolledig en lieten tekenen zien van blijvende verminderde werking van de Leydig-cellen (de testosteronproducerende cellen) [2].

Een Australische studie laat dezelfde volgorde zien. Hormonen als AMH en LH herstelden na gemiddeld 7,3 en 10,7 maanden. Het zaadcelaantal duurde gemiddeld 14,1 maanden. De hormonen die de zaadproductie aansturen, zoals FSH en inhibine B, deden er nog langer over [5]. In die studie verschilden voormalige gebruikers uiteindelijk niet van niet-gebruikers, afgezien van een blijvend kleiner testikelvolume [5].

Wanneer herstel uitblijft

Niet elk onderzoek is even geruststellend. Het beeld wordt somberder als je kijkt naar wie na het stoppen klachten houdt:

• Retrospectieve studie (641 mannen): bij slechts 48,2% normaliseerden de voortplantingshormonen na het stoppen. De helft herstelde dus niet volledig [6].
• Deense case-controlstudie: voormalige gebruikers hadden ook jaren na het stoppen nog lagere testosteronwaarden en hypogonadale klachten [3].
• Kleine Amerikaanse studie (24 voormalige langdurige gebruikers): de onderzoekers concluderen dat hypogonadisme na het stoppen “vaak voorkomt, regelmatig langdurig is en gepaard gaat met aanzienlijke ziektelast”. Twee van de 24 mannen (8%) herstelden hun libido of erectiele functie niet volledig, ondanks adequate testosteronbehandeling [7].
• Systematische review van gepubliceerde casussen: van 168 gevallen met aangetoond, door anabolen veroorzaakt hypogonadisme was bij 38 de uitkomst volledig bekend. Bij slechts 4 daarvan was het volledig omkeerbaar. De auteurs noemen het probleem “ernstig onderschat” [8].

Let op bij het lezen van die laatste review: het gaat om gepubliceerde casussen. Artsen publiceren vooral casussen van patiënten met problemen. De cijfers zeggen daarom niets over hoe vaak herstel bij álle gebruikers uitblijft. Ze laten wel zien dat blijvende schade voorkomt.

De verschillen tussen deze studies hangen samen met de onderzochte groep, het meetmoment en de definitie van “herstel”. Eén conclusie is veilig: herstel is voor een deel van de gebruikers vertraagd of onvolledig, en je kunt van tevoren niet voorspellen of jij daartoe behoort.

Wat bepaalt hoe snel je herstelt?

Onderzoek noemt een aantal factoren die het herstel beïnvloeden:

• Duur van het gebruik en cumulatieve blootstelling. Hoe langer en hoe meer er is gebruikt, hoe kleiner de kans op volledig herstel [2].
• Aantal stoffen, dosering en soort steroïde. In een observationele studie hadden de duur van gebruik, het aantal middelen dat gelijktijdig werd gebruikt, de dosering en het type steroïde allemaal een negatief effect op het herstel [10].
• Leeftijd. De hormoonas lijkt bij jongere mannen sneller te herstellen dan bij oudere mannen, al is de reden nog onbekend [9].

Post-Cycle Therapy (PCT): Wat Zegt het Onderzoek?

Veel gebruikers proberen het herstel te versnellen met een eigen PCT-schema. De wetenschappelijke onderbouwing daarvan is dun. Op dit onderwerp bevat dit artikel bewust geen middelen of schema’s. We beschrijven alleen wat er bekend is over het effect.

Onderzoekers van een grote retrospectieve studie beschrijven PCT als illegaal gebruik, slecht gedefinieerd en niet aanbevolen. Zonder wetenschappelijk onderbouwde afbouwprotocollen proberen mannen het zelf, aldus de auteurs [6]. In die studie lag de kans op biochemisch herstel iets hoger bij mensen die PCT rapporteerden (50% tegenover 42%). Dat verschil was statistisch niet significant. Wel herstelden de PCT-gebruikers sneller. De auteurs noemen dit een verrassende bevinding die nader onderzoek verdient [6].

Een Russische observationele studie vond bij 79,5% van de deelnemers herstel na drie maanden zonder gebruik plus PCT. Bij 20,5% bleef herstel uit [10]. Die studie had geen controlegroep. Daardoor is niet te zeggen of PCT dat herstel veroorzaakte, of dat het bij die mannen ook zonder was gekomen.

De conclusie is dat PCT geen bewezen vangnet is. Het is een ongecontroleerd experiment dat je met je eigen hormoonhuishouding uitvoert.

Hart en Bloedvaten: Wat Blijft en Wat Herstelt?

Naast de hormoonhuishouding is het hart het tweede grote aandachtspunt bij langdurig gebruik.

Wat de onderzoeken laten zien

In 2017 publiceerde het tijdschrift Circulation een studie onder 140 ervaren gewichtheffers tussen 34 en 54 jaar. Van hen hadden 86 mannen minstens twee jaar cumulatief anabolen gebruikt, en 54 nooit. De gebruikers hadden een lagere linkerventrikel-ejectiefractie dan de niet-gebruikers (52% tegenover 63%). Ook de diastolische functie was slechter, en het volume aan coronaire plaque was hoger [11]. De auteurs concluderen dat langdurig gebruik samenhangt met hartspierdisfunctie en versnelde aderverkalking. Ze noemen dit een waarschijnlijk onderschat volksgezondheidsprobleem [11].

Belangrijk is dat de gebruikers die op het moment van onderzoek nog gebruikten, een slechtere hartfunctie hadden dan zij die waren gestopt [11]. Dat suggereert dat een deel van de schade kan herstellen na het stoppen. Een overzichtsartikel over langetermijngevolgen waarschuwt tegelijk dat langdurig gebruik van bovenfysiologische doses onomkeerbare hartschade kan veroorzaken, vooral aderverkalking en cardiomyopathie [12].

Wat we nog niet zeker weten

Ook hier is het beeld niet eenduidig:

• De Australische herstelstudie vond geen verschil in hartfunctie tussen voormalige gebruikers en niet-gebruikers. De onderzoekers verwijzen zelf naar twee eerdere studies waarin een verminderde systolische hartfunctie na een mediane periode van 30 maanden zonder gebruik nog aanwezig was [5].
• Een verlaagd HDL-cholesterol, dat het hartrisico vergroot, lijkt bij het stoppen wel te herstellen [5].

Dit onderzoek is kleinschalig en bevat vaak gebruikers met verschillende gebruikspatronen. Het is daarom te vroeg om te zeggen dat de schade altijd herstelt of altijd blijft. Wat wel vaststaat: hartschade kan aanwezig zijn bij mannen van rond de veertig, en een deel ervan herstelt mogelijk niet. Meer over de bijwerkingen op het hart lees je in onze uitgebreide gids over bijwerkingen van anabolen.

Psychische Gevolgen en Afhankelijkheid

Anabole steroïden werken niet alleen op spieren en organen, maar ook op het brein en de stemming. Dat geldt vooral rond het moment van stoppen.

Depressieve klachten na het stoppen

Wanneer iemand stopt, moet het lichaam zonder externe hormonen verder terwijl de eigen productie nog is onderdrukt. Dat kan psychisch zwaar zijn. In een Amerikaanse studie onder 24 voormalige langdurige gebruikers had 29% (zeven mannen) een depressieve episode doorgemaakt tijdens het stoppen. Bij vier van hen was dat de enige keer in hun leven dat ze zo’n episode hadden gehad [7]. Onbehandelde voormalige gebruikers hadden bovendien een significant lager seksueel verlangen dan niet-gebruikers [7].

Het gaat hier om een kleine studie. De cijfers laten dus niet zien hoe vaak het bij álle gebruikers voorkomt. Ze laten wel zien dat depressie bij het stoppen een serieus risico is. Een overzichtsstudie uit 2023 zegt dan ook dat alleen aandringen op stoppen vaak niet voldoende is, omdat de ontwenningsverschijnselen en de hormonale klachten die daarop volgen zwaar kunnen zijn [9].

Afhankelijkheid

Een deel van de gebruikers ontwikkelt afhankelijkheid van anabole steroïden. Onderzoekers beschrijven dat sommige gebruikers slechts een paar kuren in hun leven gebruiken. Anderen komen terecht in een patroon van bijna continu gebruik, ondanks medische, psychische en sociale gevolgen [13]. Bij mensen kan zo’n patroon beginnen met spierdysmorfie. Dat is een vorm van lichaamsdysmorfie waarbij iemand zich blijft zien als te klein of te weinig gespierd [13].

Ook dierstudies laten zien dat testosteron beloningseffecten kan hebben. Ratten en muizen kiezen in experimenten voor anabole steroïden, en hamsters dienen zichzelf testosteron toe, zelfs tot een dodelijke overdosis [13]. Daaruit volgt niet automatisch dat elke gebruiker afhankelijk wordt. Het laat wel zien dat het idee “ik stop wanneer ik wil” niet voor iedereen opgaat.

Voel je je somber, wanhopig of heb je gedachten aan zelfdoding, tijdens het gebruik of na het stoppen? Praat er met je huisarts over. Of bel 113 Zelfmoordpreventie op 113 of 0800-0113 (gratis en anoniem, dag en nacht). Dit soort klachten komt voor bij mensen die stoppen, en je kunt er hulp voor krijgen.

Waarom “Kuren” Geen Veiligheidsgarantie Is

Het idee achter kuren is dat je tijdelijk gebruikt en daarna herstelt. Als je alle onderzoek naast elkaar legt, blijft daarvan minder over dan de populaire uitleg doet vermoeden. Dit zijn de belangrijkste punten:

• De strategie is niet bewezen. Nederlandse onderzoekers noemen de veronderstelling dat het lichaam tussen kuren herstelt uitdrukkelijk onbewezen [1].
• Herstel is onvoorspelbaar. Sommige mannen herstellen binnen maanden, en bij anderen duurt het langer of blijft het onvolledig [9]. Van tevoren kun je niet weten bij welke groep je hoort.
• Meer en langer gebruik maakt herstel minder waarschijnlijk. Duur, dosering en het aantal gelijktijdig gebruikte middelen gaan samen met slechter herstel [2][10].
• Een deel van de hartschade kan blijven. Onderzoek laat zien dat de hartfunctie na het stoppen deels verbetert, maar dat blijvende effecten mogelijk zijn [11][12].
• De psychische kant wordt vaak vergeten. Depressie bij het stoppen en afhankelijkheid komen voor [7][13].

We willen hier ook eerlijk zijn over de andere kant. Een aantal studies laat zien dat veel mannen na het stoppen hormonaal en in hartfunctie grotendeels herstellen [1][5]. De boodschap van dit artikel is dus niet dat elke kuur tot blijvende schade leidt. De boodschap is dat de uitkomst onzeker is, dat jij die niet vooraf kunt inschatten, en dat een kuur nooit “zonder gevolgen” is.

Er is nog een beperking. Vrijwel alle studies in dit artikel zijn uitgevoerd bij mannen. Over herstel bij vrouwen is veel minder bekend. Zie ook onze gids over anabolen kopen en de risico’s van producten uit informele kanalen, want ook de onzekerheid over wat je precies gebruikt speelt mee bij het inschatten van risico’s.

Wanneer Medische Hulp Zoeken?

Een deel van de klachten na het stoppen trekt vanzelf weg. Op de Nederlandse anabolenpolikliniek was geruststelling en het advies om geduld te hebben in de meeste gevallen voldoende [1]. Toch is het verstandig om hulp te zoeken als klachten blijven of verergeren. Dit was ook de meest voorkomende reden voor verwijzing naar die polikliniek: klachten die na het stoppen aanhielden [1].

Signalen om niet uit te stellen

Neem contact op met je huisarts als je een of meer van deze klachten hebt:

• aanhoudende vermoeidheid, somberheid of verminderd libido na het stoppen
• erectieproblemen die niet verbeteren
• pijn in de borst, benauwdheid, hartkloppingen of flauwvallen
• gele verkleuring van huid of ogen
• een kinderwens, terwijl je gebruikt of hebt gebruikt
• pijnlijke of blijvende borstvorming (gynaecomastie). In hardnekkige gevallen kiezen patiënten uiteindelijk voor een operatie, zo beschrijft de Nederlandse polikliniek [1].

Wat je huisarts kan doen

Een huisarts kan bloedonderzoek aanvragen en zo nodig doorverwijzen naar een endocrinoloog of een gespecialiseerde polikliniek. Beroepsgeheim geldt ook voor een eerlijk gesprek over je gebruik. Volgens de recente review is het begeleiden van het stoppen, het voorkomen van terugval en schadebeperking de eerste prioriteit voor een arts [2]. Als je niet wilt stoppen, kun je toch hulp vragen. Een overzichtsstudie stelt dat schadebeperking dan de aanpak is die aansluit bij de realiteit [9].

Waar je in Nederland terechtkunt, lees je in het laatste deel van dit artikel.

Veelgestelde Vragen (FAQ)

Hoe lang duurt het voordat mijn eigen testosteron terugkomt na een kuur?
Dat verschilt per persoon. Op de Nederlandse anabolenpolikliniek verdween hypogonadisme na een kuur meestal vanzelf binnen zes maanden na de laatste injectie [1]. In de Nederlandse HAARLEM-studie herstelde de meerderheid van de mannen met een normale uitgangssituatie binnen drie maanden [2]. Toch normaliseerden de voortplantingshormonen in een grote retrospectieve studie bij slechts 48,2% van de mannen [6]. Je kunt dus niet vooraf inschatten bij welke groep je hoort.

Kan ik na een kuur weer vruchtbaar worden?
Vaak wel, maar het duurt langer dan het herstel van de hormonen. In de HAARLEM-studie kostte het herstel van het zaadcelaantal ongeveer 48 tot 69 weken [2]. In een Australische studie duurde het gemiddeld 14,1 maanden [5]. Na hoge of langdurige blootstelling was het herstel bij een deel van de mannen onvolledig [2]. Heb je een kinderwens? Bespreek dat dan met je huisarts of een endocrinoloog.

Werkt post-cycle therapy (PCT)?
Dat is niet bewezen. Onderzoekers beschrijven PCT als slecht gedefinieerd en niet aanbevolen. In één grote studie was het verschil in herstel tussen mensen met en zonder PCT statistisch niet significant [6]. Een studie zonder controlegroep kan niet aantonen dat PCT het herstel veroorzaakte [10].

Herstelt mijn hart na het stoppen?
Mogelijk gedeeltelijk. Gebruikers die nog gebruikten hadden in een grote studie een slechtere hartfunctie dan gebruikers die waren gestopt [11]. Toch waarschuwen onderzoekers dat langdurig gebruik onomkeerbare hartschade kan veroorzaken [12]. Studies spreken elkaar hier deels tegen [5]. Laat je hart daarom controleren als je langdurig hebt gebruikt.

Zijn korte kuren veiliger dan lange?
Onderzoek suggereert dat een langere duur en een hogere cumulatieve blootstelling het herstel minder waarschijnlijk maken [2][10]. Dat betekent niet dat een korte kuur risicoloos is. Het idee dat het lichaam tussen kuren herstelt, is bovendien niet bewezen [1].

Kan ik hulp krijgen als ik (nog) niet wil stoppen?
Ja. Een overzichtsstudie stelt dat schadebeperking de aangewezen aanpak is voor mensen die niet willen stoppen [9]. Je huisarts kan bloedonderzoek aanvragen en je doorverwijzen, ook als je je gebruik niet wilt beëindigen.

Hulp en Ondersteuning Vinden

Als je klachten hebt na een kuur, twijfelt over stoppen of vragen hebt over je gezondheid, zijn er in Nederland meerdere laagdrempelige opties:

• Huisarts. Je huisarts kan bloedonderzoek aanvragen en doorverwijzen. Het medisch beroepsgeheim geldt ook voor een eerlijk gesprek over je gebruik.
• Anabolenpoliklinieken. Verschillende ziekenhuizen hebben gespecialiseerde spreekuren voor (ex-)gebruikers, zoals de anabolenpolikliniek van het Spaarne Gasthuis [15] en de anabolenpolikliniek van het ETZ [16]. Ook hier is doorverwijzing via de huisarts de gebruikelijke route [4].
• Verslavingszorg. Jellinek [14] biedt informatie en behandeling voor mensen met problematisch middelengebruik.
• 113 Zelfmoordpreventie. Heb je gedachten aan zelfdoding, tijdens het gebruik of na het stoppen? Bel 113 of het gratis nummer 0800-0113, of chat via 113.nl [17]. De hulplijn is dag en nacht bereikbaar, anoniem en vertrouwelijk.

Meer achtergrond over gezondheidsrisico’s van anabolen vind je in onze gids over anabolen kopen: risico’s en bijwerkingen. Een overzicht van alle onderwerpen staat op de startpagina van AnaboleGids.

Conclusie

Een anabolenkuur is geen neutrale pauzeknop. Tijdens een kuur wordt de eigen hormoonhuishouding bijna volledig onderdrukt [2]. Na het stoppen herstelt een deel van de mannen binnen maanden, en de zaadproductie volgt vaak later [1][2][5]. Toch blijft het herstel bij een aanzienlijk deel van de gebruikers vertraagd of onvolledig [6][7]. Ook de hartfunctie kan blijvend beschadigd raken [11][12], en depressie en afhankelijkheid komen voor [7][13].

De eerlijke conclusie is dat onderzoek geen zekerheid geeft. Herstel is mogelijk, maar niet gegarandeerd, en je kunt niet vooraf inschatten hoe het bij jou loopt. Twijfel je of heb je klachten? Zoek dan medische hulp, ook als je (nog) niet wilt stoppen.

Dit artikel is bedoeld als informatie en vervangt geen medisch advies. Bespreek jouw situatie altijd met een arts.

Laatst bijgewerkt: 28 september 2026

Bronnen

Alle bronnen zijn geraadpleegd op 28 september 2026.

1. Smit DL, de Ronde W. Outpatient clinic for users of anabolic androgenic steroids: an overview. Neth J Med. 2018;76:167–175. Link
2. Health consequences of anabolic steroids: a sexual-medicine perspective. International Journal of Impotence Research. 2026. Link
3. Rasmussen JJ, Selmer C, Østergren PB, et al. Former abusers of anabolic androgenic steroids exhibit decreased testosterone levels and hypogonadal symptoms years after cessation: a case-control study. PLoS One. 2016;11:e0161208. Link
4. de Ronde W, Smit DL. Anabolic androgenic steroid abuse in young males. Endocr Connect. 2020;9:R102–R111. doi:10.1530/EC-19-0557
5. Shankara-Narayana N, Yu C, Savkovic S, et al. Rate and extent of recovery from reproductive and cardiac dysfunction due to androgen abuse in men. J Clin Endocrinol Metab. 2020;105(6):1827–1839. doi:10.1210/clinem/dgz324
6. Factors predicting normalization of reproductive hormones after cessation of anabolic-androgenic steroids in men: a single center retrospective study. Eur J Endocrinol. 2023;189(6):601. Link
7. Kanayama G, Hudson JI, DeLuca J, et al. Prolonged hypogonadism in males following withdrawal from anabolic-androgenic steroids: an underrecognized problem. Addiction. 2015;110(5):823–831. Link
8. Vilar Neto J, et al. Anabolic androgenic steroid-induced hypogonadism, a reversible condition in male individuals? A systematic review. Andrologia. 2021. Link
9. Physical, psychological and biochemical recovery from anabolic steroid-induced hypogonadism: a scoping review. Endocr Connect. 2023;12(12). Link
10. Lykhonosov MP, et al. Peculiarity of recovery of the hypothalamic-pituitary-gonadal (HPG) axis in men after using androgenic anabolic steroids. Probl Endokrinol. 2020. PubMed
11. Baggish AL, Weiner RB, Kanayama G, et al. Cardiovascular toxicity of illicit anabolic-androgenic steroid use. Circulation. 2017;135:1991–2002. doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.116.026945
12. Kanayama G, Hudson JI, Pope HG Jr. Long-term psychiatric and medical consequences of anabolic-androgenic steroid abuse: a looming public health concern? Drug Alcohol Depend. 2008;98(1–2):1–12. Link
13. Kanayama G, Brower KJ, Wood RI, Hudson JI, Pope HG Jr. Issues for DSM-V: clarifying the diagnostic criteria for anabolic-androgenic steroid dependence. Am J Psychiatry. 2009. Link
14. Jellinek. www.jellinek.nl
15. Spaarne Gasthuis. Anabolenpolikliniek. Link
16. ETZ (Elisabeth-TweeSteden Ziekenhuis). Anabolen-polikliniek. Link
17. 113 Zelfmoordpreventie. www.113.nl